Wrocław, dawny Breslau, przeszedł przez jeden z najbardziej dramatycznych okresów w swojej historii podczas II wojny światowej1. Miasto, które przez stulecia było znaczącym ośrodkiem kulturalnym i naukowym Śląska, zostało przekształcone w twierdzę i stało się areną jednej z ostatnich wielkich bitew wojny.
Historia Wrocławia przed wojną
Rozwój miasta jako centrum kulturalne
Przedwojenny Wrocław stanowił jeden z najważniejszych ośrodków niemieckich w tej części Europy. Pod panowaniem niemieckim miasto stało się jednym z największych miast Cesarstwa i Republiki Weimarskiej. Przed wybuchem II wojny światowej liczył ponad 600 tysięcy mieszkańców, w tym około 20 tysięcy Polaków i tyle samo Żydów.
Miasto było potężnym ośrodkiem nauki, która skupiona była głównie w środowiskach powstałej w 1702 roku Akademii Leopoldyńskiej i późniejszego Śląskiego Uniwersytetu im. Fryderyka Wilhelma. To właśnie w Breslau działało wielu wybitnych naukowców, często noblistów, między innymi psychiatra Alois Alzheimer, historyk Theodor Mommsen, fizyk Max Born czy immunolog Paul Ehrlich.
Architektura i zabytki przedwojenne
Wrocław przed wojną charakteryzował się bogatą architekturą reprezentującą różne style i epoki. XIX wiek przyniósł rozwój technologiczny i przemysłowy, wraz z którym pojawiły się nowe, nietypowe budynki – dworce kolejowe, fabryki i wieże ciśnień. Charakterystycznym elementem krajobrazu były kamienice w stylu charakterystycznym dla XIX wieku.
Miasto posiadało liczne zabytki sakralne, w tym imponujący neobarokowy, olbrzymi gmach Poczty Głównej przy ulicy Wita Stwosza, który należał do najbardziej imponujących budowli Wrocławia. Znajdowały się tu również wspaniałe kościoły, jak Kościół Marcina Lutra z imponującą wieżą o wysokości ponad 90 metrów, czy Kościół św. Pawła w stylu neorenesansowym.
Przekształcenie w Festung Breslau
Decyzja o utworzeniu twierdzy
W sierpniu 1944 roku władze III Rzeszy podjęły kluczową decyzję o zmianie statusu Wrocławia3. Adolf Hitler nakazał uczynić z miasta twierdzę i prowadzić walki do ostatniej kropli krwi. Na mocy rozkazu Hitlera z 8 marca 1944 roku część miast postanowiono przekształcić w tak zwane Festungen, czyli twierdze. Należały do nich między innymi Danzig (Gdańsk), Frankfurt am Oder, Königsberg (Królewiec), Posen (Poznań) i przede wszystkim Breslau.
Plan utworzenia sieci twierdz miał przede wszystkim znaczenie propagandowe. Chodziło o to, by pokazać, że Führer i centralne władze w Berlinie panują nad sytuacją. Celem nie było uratowanie metropolii, ale tylko opóźnienie postępów przeciwnika i zadanie mu jak największych strat w przededniu nieuniknionego upadku „tysiącletniej” Rzeszy.
Przygotowania do obrony
Miasto rozpoczęło przygotowania do obrony poprzez budowę fortyfikacji oraz gromadzenie zapasów broni, amunicji, żywności i leków1. Z miasta wywieziono archiwa, dzieła sztuki, a nawet usunięto z cokołów pomniki, na przykład Bismarcka1. Niemcy, przygotowując się do nieuniknionego oblężenia miasta, rozpoczęli również ewakuację ludności cywilnej.
Przybyły 25 września 1944 roku do stolicy Dolnego Śląska komendant obrony miasta generał Johannes Krause nie miał możliwości wydawania konkretnych rozkazów, ze względu na rozproszenie i niezależne funkcjonowanie dowództwa VIII Okręgu Wojskowego Wermachtu, Luftwaffe, Waffen-SS i Volkssturmu. Nad aparatem policyjnym i ludnością cywilną kontrolę sprawował z kolei Gruppenführer SS Karl Hanke.
Dramatyczna ewakuacja ludności
Rozkaz gauleitera Hankego
Karl Hanke, gauleiter Dolnego Śląska, odegrał kluczową rolę w tragedii Wrocławia. 19 stycznia 1945 roku wydał rozkaz o natychmiastowej ewakuacji ludności cywilnej4. Kiedy jeszcze w grudniu 1944 roku ówczesny komendant wojskowy Wrocławia generał Krause proponował ewakuację 200 tysięcy mieszkańców, matek z dziećmi i starców, Hanke odmówił, nie chcąc – jak mówił – siania defetyzmu.
Na dni 19-20 stycznia zarządzono bezwarunkową ewakuację 700 tysięcy mieszkańców Wrocławia. Wielka ucieczka nie została w żaden sposób zaplanowana, nie przeznaczono też do niej odpowiednich środków transportu czy zaopatrzenia.
„Marsz śmierci”
Ze względu na zbombardowanie w dniach 17-18 stycznia 1945 roku stacji kolejowych przez Sowietów podjęto decyzję o pieszej ewakuacji mieszkańców. W ponad 20-stopniowym mrozie, wysokim śniegu ruszyła wielka fala uchodźców w kierunku zachodnim5. Świadek wydarzeń ksiądz Paul Peikert zanotował: „Był to upiorny marsz śmierci. Sunąc po zaśnieżonych szlakach, uchodźcy ciągnęli za sobą lub popychali saneczki i wózki dziecięce – jak długo im sił starczyło”5.
Szacuje się, że do opuszczenia miasta zostało zmuszonych 700 tysięcy osób4. Podczas ewakuacji, z zimna i przemęczania, życie straciło około 90 tysięcy ludności cywilnej. Ci, którzy przeżyli, trafili między innymi do Drezna, gdzie w lutym 1945 roku rozpoczęły się naloty wojsk alianckich4.
„Był to upiorny marsz śmierci. Sunąc po zaśnieżonych szlakach, uchodźcy ciągnęli za sobą lub popychali saneczki i wózki dziecięce – jak długo im sił starczyło. Ślizgawica na drogach czyniła prawie niemożliwym posuwanie się naprzód. Oślepiające zamiecie śnieżne dokonywały reszty.”
Oblężenie Wrocławia
Początek działań wojennych
Od 8 do 15 lutego 1945 roku wojska 1. Frontu Ukraińskiego Armii Czerwonej prowadziły działania celem zamknięcia pierścienia okrążenia wokół Wrocławia. Oblężenie Wrocławia przez wojska sowieckie rozpoczęło się 15 lutego 1945 roku4. W pierwszych dniach bitwy żołnierze Armii Czerwonej zajęli kilka osiedli położonych na peryferiach miasta4.
13 lutego miasto zostało okrążone i rozpoczęło się niszczące oblężenie3. 16 lutego 1945 roku wojska 1 Frontu Ukraińskiego Armii Czerwonej odcięły w tak zwanym kotle 80 tysięcy żołnierzy niemieckich3. Do 21 lutego Armia Czerwona zajęła: Żerniki, Złotniki, Klecinę, Oporów, Partynice, Ołtaszyn i Brochów3.
Przebieg walk
Bitwa o Wrocław toczyła się przez niemal 3 miesiące – od 13 lutego do 6 maja 1945 roku. Załogę „Festung Breslau” stanowili w dużej mierze zwerbowani siłą robotnicy przymusowi i cywile5. 23 lutego robotnicy przymusowi rozpoczęli budowę zapasowego lotniska w okolicy Placu Grunwaldzkiego, pracując pod radzieckim ostrzałem3.
19 marca 1945 roku, na rozkaz gauleitera Karla Hanke, Kościół Marcina Lutra został wysadzony, aby zrobić miejsce dla pasa startowego na placu Grunwaldzkim. Te ulice, które nie zostały przez Sowietów zniszczone, rozbijali do ostatnich cegieł Niemcy3.
Zniszczenia miasta
Ciężkie walki pochłonęły tysiące istnień, a alianckie naloty i sowiecki ostrzał zrównały miasto z ziemią5. Fanatyczna obrona Wrocławia podczas wojny spowodowała zniszczenie 65 procent miasta i śmierć około 100 tysięcy osób2. Stolica Dolnego Śląska zapłaciła wysoką cenę za oblężenie Festung Breslau w 1945 roku.
Przez wiele lat tylko tym tłumaczono 70-procentowe straty materialne dotyczące zabudowy. Bezpowrotnie utracono wspaniałą architekturę, która już nigdy nie będzie ozdobą miasta. Neobarokowy, olbrzymi gmach Poczty Głównej przy ulicy Wita Stwosza należał do najbardziej imponujących budowli Wrocławia, jednak pomimo zniszczeń z pewnością nadawał się do odbudowy, ale w latach 50. został wykorzystany jako materiał budowlany.
Kapitulacja i koniec oblężenia
Ostatnie dni walki
Do generała Niehoffa dotarła wiadomość o śmierci Hitlera. 4 maja do generała Niehoffa przybyła delegacja duchownych katolickich i protestanckich z prośbą o kapitulację. Dzień później dowódca Volkssturmu generał Herzog popełnił samobójstwo, a największy przeciwnik kapitulacji, gauleiter Hanke, uciekł z Wrocławia zarekwirowaną awionetką.
Hermann Niehoff, ostatni komendant obrony „twierdzy” Breslau, został przewieziony na Kaiser-Friedrich-Strasse – obecną ulicę Rapackiego. To tam, w willi o nazwie „Colonia”, znajdowała się siedziba sowieckiego korpusu prowadzącego oblężenie Wrocławia.
Akt kapitulacji
6 maja 1945 roku generał Niehoff wydał odezwę do swoich wojsk: „Hitler nie żyje, Berlin upadł (…). Ostatni nabój został już wystrzelony – wypełniliśmy swój obowiązek”. Tego samego dnia podpisano akt kapitulacji. Wrocław bronił się dłużej niż Berlin5. Berlin poddał się 2 maja 1945 roku, Wrocław zaś ogłosił kapitulację dopiero 6 maja2.
Desperacką obronę stolicy Prowincji Śląskiej kontynuowano pomimo samobójczej śmierci Adolfa Hitlera 30 kwietnia 1945 roku. Nawet stołeczny Berlin bronił się krócej – siły niemieckie zgłosiły gotowość kapitulacji 2 maja. Festung Breslau broniła się przez 80 dni i poddała cztery dni po kapitulacji Berlina.
Skutki oblężenia dla miasta
Straty demograficzne
Tuż przed II wojną światową liczba mieszkańców sięgnęła prawie 630 tysięcy, a 1 grudnia 1940 wynosiła 638 905. W styczniu 1945 wraz z uciekinierami ze wschodnich terenów Rzeszy przekroczyła 1 milion. Rok po zakończeniu wojny w spisie powszechnym zanotowano 170 tysięcy mieszkańców.
Zniszczenia architektoniczne
Oblężenie spowodowało ogromne zniszczenia historycznego centrum. Powojenna odbudowa przywróciła dawny układ zabudowy jedynie częściowo – głównie Rynku i placu Solnego, w mniejszym stopniu natomiast ulic Starego Miasta. Odbudowano jednakże wszystkie świątynie i większość monumentalnych budowli.
Stolica Dolnego Śląska była zniszczona w około 65%, co było znacznym ubytkiem w zabudowie6. Ze względu na spore zniszczenia planowano początkowo odbudowę jako miasta 200-tysięcznego. Miało przestać pełnić rolę ośrodka przemysłowego.
Znaczenie historyczne oblężenia
Trwające prawie trzy miesiące oblężenie twierdzy Wrocław, zakończone jej kapitulacją w maju 1945 roku, było jedną z ostatnich bitew II wojny światowej w Europie1. Walki o miasto pochłonęły dziesiątki tysięcy ofiar cywilnych i co najmniej drugie tyle zmarłych w czasie ewakuacji.
Wrocław był najdłużej broniącym się miastem niemieckim pod koniec II wojny światowej2. Efektem zaciekłej, wręcz desperackiej obrony Wrocławia, było zniszczenie miasta w 65 procent i śmierć około 100 tysięcy osób2. Była to fanatyczna obrona miasta, które od początku dojścia Hitlera do władzy było mu wierne2.
Oblężenie Wrocławia pozostaje jednym z najbardziej dramatycznych wydarzeń w historii miasta, symbolizując tragiczne losy ludności cywilnej w ostatnich miesiącach II wojny światowej. Kronika księdza Paula Peikerta stanowi jedno z najważniejszych świadectw tamtych tragicznych wydarzeń, ukazując życie codzienne w oblężonym mieście.
[1]: https://pl.wikipedia.org/wiki/Oblężenie_Wroc%C5%82awia_(1945)
[2]: https://podroze.onet.pl/ciekawe/zniszczenia-wojenne-wroclawia-i-odbudowa-miasta/zjcxr89
[3]: https://gazetawroclawska.pl/ta-bitwa-zmienila-losy-wroclawia-dzis-mija-80-lat-od-rozpoczecia-oblezenia-miasta-twierdzy-tak-wygladalo-podczas-walk/ar/c1p2-27265497
[4]: https://www.bankier.pl/wiadomosc/80-lat-temu-podpisano-kapitulacje-Festung-Breslau-Oblezenie-Wroclawia-bylo-jedna-z-ostatnich-bitew-II-wojny-swiatowej-8936206.html
[5]: https://polskieradio24.pl/artykul/1435216,festung-breslau-fanatyczna-obrona-wroclawia
[6]: http://repozytorium.uni.wroc.pl/Content/54277/PDF/06_Przemyslaw_Dudek.pdf
[7]: https://www.semanticscholar.org/paper/47685e6f51e848aebc8262af05e21db063c9f363
[8]: https://czasopisma.ltn.lodz.pl/Rozprawy-Komisji-Jezykowej/article/view/685
[9]: https://muzeum1939.pl/poczatek-bitwy-o-wroclaw-festung-breslau/timeline/3132.html
Nazywam się Monika Nowicka, mam 34 lata i jestem autorką bloga poświęconego Wrocławowi – miastu, które od lat jest moją największą inspiracją. Z wykształcenia jestem specjalistką ds. turystyki i zarządzania w kulturze, a zawodowe doświadczenie zdobywałam jako przewodniczka miejska oraz menedżerka w branży hotelarskiej. Przez lata miałam okazję współpracować z lokalnymi restauracjami, hotelami i instytucjami kulturalnymi, co pozwoliło mi poznać Wrocław od podszewki.
Na moim blogu znajdziesz wszystko, co warto wiedzieć o tym niezwykłym mieście – od fascynujących historii i ciekawostek, przez rekomendacje najlepszych restauracji i hoteli, aż po opisy atrakcji turystycznych, które trzeba zobaczyć.